श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर

श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर

श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर महाराष्ट्र वेरुळ येथे स्थित आहे.आपण बारा ज्योतिर्लिंगाची माहिती पाहत आहोत. यातील श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग  मंदिर याविषयी आपण थोडीशी माहिती जाणून घेणार आहोत.  यास तालुका खुलताबाद व जिल्हा औरंगाबाद लागतो. बारा ज्योतिर्लिंगापैकी बारावे शेवटचे ज्योतिर्लिंग आहे.

प्रभावशाली लाल खडक, देवतांची कोरीवकाम आणि मुख्य दरबार हॉलमधील विशाल नंदी बैल असलेली 5 मजली शिखरा शैलीची रचना 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. हे ज्योतिर्लिंग औरंगाबादच्या अजिंठा आणि एलोरा लेण्याजवळील वेरूळ गावात आहे. अहिल्याबाई होळकरांनी बांधलेले हे मंदिर ग्रामेश्वर आणि कुसुमेश्वर म्हणूनही ओळखले जाते. येथे लाल खडकावर कोरलेली विष्णूची दशावतार मूर्ती आकर्षणाचे केंद्र आहे.महाराष्ट्रातील औरंगाबाद जिल्ह्यामध्ये  वेरूळ लेण्या जवळ हे मंदिर आहे.  येथे शिव कुंड नावाचे सरोवर देखील आहे.  हिंदू धर्माचा आख्यायिकेनुसार घृष्णे च्या विनंतीवरून भगवान शंकर येथे तिथे झाले म्हणून या ठिकाणाला घृष्णेश्वर असे म्हणतात. 

महाराष्ट्राच्या औरंगाबाद  जिल्हा पासून 11 किलोमीटर अंतरावर श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर आहे.काही लोक या मंदिराला घुश्मेश्वर  या नावानेही ओळखतात.या मंदिराजवळच बौद्ध भिक्षु यांनी निर्माण केलेली प्रसिद्ध गुफा आहे. श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिराचा जीर्णोद्धार अहिल्याबाई होळकर यांनी केला आहे.

श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर कथा 

श्री घृष्णा नावाची एक स्त्री होती. तिला पुत्रप्राप्ती भगवान शंकराच्या भक्तीने झालेली होती. घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर हे एक प्राचीन शंकराचे मंदिर आहे. 12 ज्योतिर्लिंगापैकी एक म्हणून प्रसिद्ध असणारे हे मंदिर महाराष्ट्रातील औरंगाबाद जिल्ह्यात असून दौलताबादपासून साधारण 11  कि. मी. अंतरावर आणि वेरूळ लेण्यांजवळ आहे. रामायण, महाभारत, शिवपुराण, स्कंदपुराण यासारख्या ग्रंथांत घृणेश्वर ठिकाणाचे उल्लेख आढळतात. सदर मंदिराचे बांधकाम हे लाल रंगांच्या दगडामध्ये करण्यात आले आहे. तसंच या मंदिराचे नक्षीकाम अवर्णनीय आहे.

या ज्योतिर्लिंगाची आख्यायिका सांगितली जाते. घृष्णा आणि सुदेहा अशा दोन बहिणी होत्या आणि या बहिणी सख्ख्या सवतीही होत्या. दोघींचा एकाच माणसाशी विवाह झाला होता.  पण दोघींनाही मूलबाळ नव्हते. घृष्णा शिवभक्त होती आणि शंकराची नित्यनेमाने पूजा व उपासना करत होती. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन तिला पुत्रप्राप्ती झाली. पण तिच्या बहिणीने सवती मत्सराने या मुलाला ठार मारले आणि नदीत फेकले. ही घटना घडली तेव्हा घृष्णा शिवपूजा करत होती. आपल्या मुलाला मारले जात आहे हे ऐकूनही ती विचलित झाली नाही आणि तिने पूजा तशीच चालू ठेवली. ज्याने मला पुत्र दिला आहे, तोच त्याचे रक्षण करेल असे म्हणत ती पूजा करत राहिली. तिची भक्ती पाहून शंकर भगवान प्रसन्न झाले आणि घृष्णेचा मुलगा पुन्हा जिवंत होऊन नदीतून बाहेर आला. पण त्याने आईला सांगितले की सुदेहेला तू क्षमा कर. घृष्णेने ज्योतिरूपात या स्थानी कायमचे वास्तव्य करा अशी भगवान शंकराला प्रार्थना केली आणि शंकरानेही तिची ही प्रार्थना ऐकली. घृष्णेच्या नावामुळेच या स्थानाला घृष्णेश्वर असे नाव देण्यात आले. 

कसे पोहचाल श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर

विमानतळ – औरंगाबाद
जवळचे रेल्वे स्टेशन – औरंगाबाद 
या स्टेशन्सपासून राज्य परिवहन बस अथवा खासगी टॅक्सी वा कारद्वारे तुम्ही या ठिकाणी भेट देऊ शकता. 

श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर दर्शन वेळ

ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनासाठी सकाळी 5:30 ते रात्री 9 च्या दरम्यान घृष्णेश्वर मंदिराला भेट द्या. सावन महिन्यात दर्शन पहाटे 3 ते सकाळी 11 पर्यंत सुरु होते. सहसा ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनासाठी दोन तास लागतात, परंतु सावन महिन्यात प्रचंड चालण्याचे दौरे असतात आणि संपूर्ण ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनासाठी 6 ते 8 तास लागतात.

श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिरात कसे जायचे

घृष्णेश्वर विमानाने जाण्यासाठी औरंगाबाद विमानतळ तुमच्या जवळचे असेल. येथून घृष्णेश्वरचे अंतर 29 किमी आहे. तर तुम्ही औरंगाबादहून घृष्णेश्वरला बस किंवा टॅक्सी देखील घेऊ शकता. दुसरीकडे, जर तुम्ही रेल्वेने प्रवास करत असाल तर तुम्हाला औरंगाबाद रेल्वे स्टेशन गाठावे लागेल. औरंगाबाद रेल्वे स्थानकापासून घृष्णेश्वरचे अंतर देखील फक्त 29 किमी आहे. येथून आपण मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी कार किंवा टॅक्सी भाड्याने घेऊ शकता.

श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर महाराष्ट्राला भेट देण्याची उत्तम वेळ

घृष्णेश्वरला भेट देण्यासाठी तुम्हाला जानेवारी, फेब्रुवारी, मार्च नंतर ऑक्टोबर, नोव्हेंबर आणि डिसेंबर हे महिने निवडावे.आपण बारा ज्योतिर्लिंगाची माहिती पाहत आहोत यातील ज्योतिर्लिंगा याविषयी आपण थोडीशी माहिती जाणून घेणार आहोत.

घृष्णेश्वर / घुष्मेश्वर
धर्मा विषयी  माहिती
संबंध	हिंदू धर्म
देवता	शंकर
स्थळाविषयी
स्थळ	महाराष्ट्र औरंगाबादच्या  दौलताबाद जवळ
वास्तु निर्माते
निर्माते	मालोजी राजे भोंसले, शिवाजी राजे यांचे वडील जीर्णोद्धारक-अहिल्याबाई होळकर

FQA

1.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर हे कितव्या क्रमांकाचे ज्योतिर्लिंग आहे?

Ans.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी बारावे सगळ्यात शेवटचे ज्योतिर्लिंग आहे.

2.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर कोठे आहे?

Ans.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर हे औरंगाबाद शहराच्या उत्तर पश्चिमेला 30 किलोमीटर(19 मिल) आणि मुंबई महाराष्ट्र भारत पासून 300 किलोमीटर (190 मिल) पूर्व भारत पूर्व येथे आहे.

3.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिराचे दर्शन घेण्यासाठी कसे जावे?

Ans.कैसे पहुंचे श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर- पर्यटक रस्त्याच्या मार्गाने औरंगाबाद वरून श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर मंदिराला येऊ शकतात.औरंगाबाद येथून 31.5 किलोमीटर  महाराष्ट्र राज्याच्या परिवहन महामंडळाचे बसेस येथे available आहे.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर औरंगाबाद सेंट्रल बस स्टँड पासून 29 किलोमीटर अंतरावर आहे.

4.शिर्डी ते श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर यांचे अंतर किती ?

Ans.शिर्डी ते श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर यांचे अंतर 95 किलोमीटर आहे.

5.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर येथे येथे कोणत्या महाराजांच्या समाधी आहे?

Ans.श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर या ठिकाणी हिंदू बौद्ध जैन या धर्मांचे मंदिरे आणि मूर्ती आढळून येतात.तसेच श्री एकनाथ महाराज व गुरु श्री जनार्दन महाराज यांच्या समाधी स्थान आहेत.

श्री घृष्णेश्वर  मंदिराचे बांधकाम

वेरूळ गावातील येलगंगा नदीजवळ हे मंदिर असून छत्रपती शिवाजी महाराज भोसले यांचे आजोबा आणि शहाजीराजे भोसले यांचे वडील मालोजीराजे भोसले यांनी या मंदिराचा प्रथमतः सोळाव्या शतकात जीर्णोद्धार केला. सध्याचे अस्तित्वात असलेले मंदिर इ.स.1730 मध्ये मल्हारराव होळकरांच्या पत्नी गौतमीबाईंनी बांधलेले असून नंतर शिवभक्त अहिल्याबाई होळकर या मंदिराचा परत एकदा जीर्णोद्धार केला. मंदिराचे बांधकाम लाल रंगांच्या दगडामध्ये करण्यात आले आहे. या मंदिराचे नक्षीकाम अवर्णनीय आहे.

मंदिराची वास्तुकला

पारंपारिक दक्षिण भारतीय वास्तुकलेचे उत्तम उदाहरण म्हणजे श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर आहे.मंदिराच्या परिसरात अंतर्गत कक्ष व गर्भगृह आहे.मंदिराचे बांधकाम लाल रंगाच्या दगडाने केले गेलेले आहे.या मंदिराचे बांधकाम 4400 फूट अंतरावर  पसरलेले आहे.हे ज्योतिर्लिंग मंदिर सर्वात लहान ज्योतिर्लिंग मंदिर आहे.या मंदिराच्या परिसरात  पाच स्तरीय लांब शिखर बनवलेला आहे.त्याच सोबत आज स्तंभ देखील आहेत.स्तंभ पौरानिक जतील नक्षीकामातून निर्माण केलेले आहेत.मंदिराच्या लाल भिंती भगवान शिव यांचे व.भगवान विष्णू यांच्या 10 दहा हाथी अवतरीत प्रतिबिंब दर्शवतात.गर्भगृहाच्या पूर्व बाजूस पिंड व त्यासमोरच नंदी सुद्धा आहेत.